Υπερβαρικοί σταθμοί: Εκτός θαλάμου οι «ελεύθεροι»!

Αγανακτισμένη είναι η κοινότητα της ελεύθερης κατάδυσης από την «πόρτα» της επίσημης ελληνικής υπερβαρικής ιατρικής. Ζητήσαμε όλες τις απόψεις, τις οποίες και παραθέτουμε με στόχο την επιτάχυνση της διεθνούς δημόσιας συζήτησης και την οριστική υιοθέτηση των ενδεδειγμένων ιατρικών πρακτικών. 

Oλοσκότεινο, απόλυτα απομονωμένο, «εκκωφαντικά» σιωπηλό, ελαφρώς κλειστοφοβικό. Ικανοποιητικοί, πιθανώς, χαρακτηρισμοί για το προνομιακό πεδίο δράσης της ελεύθερης κατάδυσης στον σαφέστατα υπερβατικό κόσμο του βυθού, λίγες δεκάδες ή εκατοντάδες μέτρα κάτω από την επιφάνεια, εκεί που οι θνητοί συναντούν τα ίδια τους τα όρια. Γιατί; Εάν θέταμε το παλιό αιτιοκρατικό ερώτημα στα επίλεκτα μέλη της παγκόσμιας ελίτ που βάζουν τον εαυτό τους στη δοκιμασία της ακραίας ελεύθερης κατάδυσης, της ανάβασης από όλο και πιο δύσκολες διαδρομές στις δεκατέσσερις κορυφές των Ιμαλαΐων με υψόμετρο μεγαλύτερο των 8.000 μ., της «κατάκτησης» των δύο πόλων με την ελάχιστη δυνατή εξωτερική βοήθεια κ.λπ., η πιθανότερη αντίδραση που θα αποσπούσαμε θα ήταν ένα... «γιατί... έτσι». Μερικά πράγματα δεν εξηγούνται. Βιώνονται. Μόνο και μόνο γιατί ελάχιστοι από εμάς έλκονται από το όριο. Τόσο απλά.

Η Ελλάδα τα πάει περίφημα στην ελεύθερη κατάδυση... Μεγάλοι αθλητές της παγκόσμιας σκηνής διάγουν σημαντικά χρονικά διαστήματα στις θάλασσές μας, πραγματοποιούν παγκόσμια ρεκόρ, διοργανώνουν σημαντικούς αγώνες, συμβάλλοντας έτσι στην προαγωγή του εν πολλοίς ανεκμετάλλευτου δυναμικού του καταδυτικού τουρισμού. Σκέψεις για αμέσως προσεχή διοργάνωση παγκόσμιου πρωταθλήματος κυοφορούνται στους σχετικούς κύκλους. Εως εδώ καλά, αλλά τα σοβαρά προβλήματα δεν λείπουν. Σύμφωνα με τη θετικιστική σχολή σκέψης στην οποία εξ ορισμού ανήκουν οι «ελευθεράδες», τα προβλήματα υπάρχουν βέβαια για να λύνονται...

Οι θέσεις των «ελευθεράδων»

Στη χώρα μας, τα περιστατικά κατά τα οποία οι παραπάνω αθλητές «καταδύονται» στις... κλειστές πόρτες της υπερβαρικής ιατρικής τείνουν να αποτελέσουν μια εξόχως θανάσιμη πρακτική. Μερικά από τα πλέον κραυγαλέα παραδείγματα του πρόσφατου παρελθόντος ήταν η περίπτωση του Αυστριακού παγκόσμιου πρωταθλητή Χέρμπερτ Νιτς το 2007 και το ατύχημα του Ιταλού πρωταθλητή Νταβίντ Καρέρα στο Ιόνιο στα τέλη του περασμένου Ιουλίου. Για όποιον έχει έστω και περιφερειακή σχέση με την ελεύθερη κατάδυση, το όνομα Χέρμπερτ Νιτς δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Ο «βαθύτερος άνθρωπος του κόσμου» («deepest man on earth», όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα του www.herbertnitsch.com) κατέχει τα περισσότερα παγκόσμια ρεκόρ όλων των εποχών, μεταξύ των οποίων και αυτό του μεγαλύτερου βάθους (η κατάδυση στα 214 μέτρα στις δικές μας Σπέτσες τον Ιούνιο του 2007). Για τους αναγνώστες που δεν γνωρίζουν τα πολλά διαφορετικά αγωνίσματα της ελεύθερης κατάδυσης, θυμίζουμε εδώ ότι εκτός από τη βαθύτερη κατάδυση υπάρχουν αντίστοιχα αγωνίσματα για το μακροβούτι, τη στατική άπνοια κ.λπ.

Κατά τον εκπαιδευτή κ. Αλέξανδρο Σαρασίτη, έναν από τους διεθνώς αναγνωρισμένους ειδήμονες της extreme ελεύθερης κατάδυσης, «και στις δύο περιπτώσεις είχαμε ξεκάθαρα συμπτώματα της νόσου των δυτών με μερική παράλυση των άκρων». Ο κ. Σαρασίτης μάλιστα ενεπλάκη και στη διαδικασία της μεταφοράς των δύο παραπάνω αθλητών στα νοσηλευτικά ιδρύματα που ανέλαβαν την ανάνηψη και ίασή τους. Δεν κάνει καμία προσπάθεια να κρύψει τη δυσαρέσκειά του για την αντιμετώπιση του Χέρμπερτ Νιτς από το ιατρικό team του Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών. «Είχαν ήδη αποφασίσει ότι δεν έπασχε από τη νόσο των δυτών πριν ακόμα φτάσει στο νοσοκομείο για να τον εξετάσουν. Το μόνο που έκαναν ήταν να τον παραπέμψουν στο νοσοκομείο που εφημέρευε. Ο Νιτς παρέμεινε εκεί ολόκληρο το βράδυ χωρίς να βελτιωθεί η κατάστασή του, οπότε έπειτα από μαραθώνιο τηλεφωνημάτων και πιέσεων έγινε δεκτός στο ΝΝΑ, όπου τον έβαλαν στον θάλαμο αποσυμπίεσης για μία ημέρα, με αποτέλεσμα την άμεση, θεαματική βελτίωση της υγείας του», εξηγεί ο Κ. Σαρασίτης, ο οποίος σπεύδει να δηλώσει ότι στην τραγελαφική περιπέτεια του Αυστριακού υπερπρωταθλητή ήταν παρόντες τόσο ένας συμπατριώτης συναθλητής του όσο και ο Ελληνας συνάδελφός τους Δημήτρης Γάτσιος.

Κάπου εδώ πρέπει να πούμε ότι ο θάλαμος αποσυμπίεσης του ΝΝΑ θεωρείται ένας από τους πλέον προηγμένους στον ευρωπαϊκό χώρο και αντιπροσωπεύει μια επένδυση αρκετών εκατομμυρίων ευρώ. Για τους αναγνώστες που δεν είναι εξοικειωμένοι με τη λειτουργία του θαλάμου εξηγούμε συνοπτικά τα βασικά. Η βασική αρχή είναι η παροχή καθαρού οξυγόνου στον ασθενή σε πίεση αντίστοιχη σε βάθος περίπου δέκα μέτρων, με στόχο τη σταδιακή απελευθέρωση του αζώτου που παραμένει εγκλωβισμένο στον οργανισμό και τη συνακόλουθη αποκατάσταση των σωματικών λειτουργιών. Το δεύτερο, πρόσφατο περιστατικό έγινε στη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στη Λευκάδα και στα Σύβοτα Θεσπρωτίας. Ο κορυφαίος Ιταλός αθλητής διακομίστηκε αρχικά στο νοσοκομείο της Λευκάδας όπου του παρασχέθηκαν οι πρώτες βοήθειες. «Οι γιατροί αξιολόγησαν σωστά την κατάσταση του Νταβίντ Καρέρα και έκαναν αυτό που μπορούσαν στο μέτρο των δυνατοτήτων τους.

Στη συνέχεια ακολούθησε επικοινωνία με τους γιατρούς του ΝΝΑ, οι οποίοι απέκλεισαν τηλεφωνικά την περίπτωση της νόσου των δυτών, παραπέμποντας τον Νταβίντ στο πλησιέστερο μεγάλο νοσοκομείο, αυτό των Ιωαννίνων. Η κατάστασή του παρουσίασε επιδείνωση και έτσι κατέληξε στον θάλαμο αποσυμπίεσης στη Θεσσαλονίκη. Τρεις ημέρες αργότερα εμφανίστηκαν τα πρώτα σημάδια βελτίωσης, ενώ έπειτα από μόλις δέκα ημέρες, η κινητικότητα του ασθενούς αποκαταστάθηκε σε ποσοστό 95%», τονίζει ο κ. Σαρασίτης. Θεωρείται βέβαιο ότι οι δύο αθλητές στάθηκαν εξαιρετικά τυχεροί, αφού σε παρόμοιες συνθήκες έχουν σημειωθεί θάνατοι και βλάβες μόνιμου χαρακτήρα, τόσο σε ό,τι αφορά την ελεύθερη αλλά και την κατάδυση με μπουκάλες (αυτόνομη). Μετά τη σχεδόν πλήρη ίαση του Νταβίντ Καρέρα, ο κ. Σαρασίτης επικοινώνησε με τους υπεύθυνους του θαλάμου αποσυμπίεσης του ΝΝΑ, ζητώντας το σχόλιό τους για την αρχική τους εκτίμηση σε σχέση με την τελική πορεία της ίασης του συγκεκριμένου ασθενούς. Η απάντηση που έλαβε, σύμφωνα με τον ίδιο, ήταν ότι «αμέσως μετά τις διακοπές θα συγκαλούσαν σχετικό ιατρικό συμβούλιο, προκειμένου να καταλήξουν σε αξιόπιστα συμπεράσματα». «Κάτι αντίστοιχο είχαν πει και το 2007 για το περιστατικό του Χέρμπερτ Νιτς», υπογραμμίζει ο κ. Σαρασίτης.

Στη χώρα μας, σύμφωνα με πληροφορίες, υπάρχουν οι εξής θάλαμοι αποσυμπίεσης. Στην Αθήνα, αυτός του ΝΝΑ που λειτουργεί επί 24ώρου βάσεως και δέχεται έκτακτα περιστατικά (προς το παρόν, όχι ελεύθερης κατάδυσης), ένας στο ΚΑΤ καθώς και δύο ιδιωτικοί. Από έναν θάλαμο διαθέτουν επίσης η Θεσσαλονίκη, η Κάλυμνος και το Ναυτικό Νοσοκομείο Κρήτης στη Σούδα. Στην Κρήτη λειτουργεί ακόμη ένας ιδιωτικός θάλαμος.

Ο ίδιος ο Νταβίντ Καρέρα, σε τηλεφωνική επικοινωνία μας, περιέγραψε ως εξής την εμπειρία του: «Χρειάστηκε υπερβολικά πολύς χρόνος για να καταλήξω στον υπερβαρικό θάλαμο της Θεσσαλονίκης, όπου μου παρασχέθηκαν οι ιατρικές υπηρεσίες που βελτίωσαν άμεσα την κλινική μου εικόνα. Οι γιατροί της Αθήνας με έστειλαν με συνοπτικές διαδικασίες στα Ιωάννινα, όπου η κατάστασή μου επιδεινώθηκε. Εάν ζητάτε τη γνώμη μου, θα έλεγα ότι η ελληνική επιστημονική κοινότητα καλείται να επανεξετάσει τη στάση της. Στην πατρίδα μου την Ιταλία, στην Ισπανία αλλά και σε άλλες χώρες οι συναθλητές μου γίνονται άμεσα δεκτοί στους θαλάμους αποσυμπίεσης με τα γνωστά ευεργετικά αποτελέσματα για την υγεία τους, παρά την υποτιθέμενη ανεπαρκή επιστημονική τεκμηρίωση για ύπαρξη φυσαλίδας αζώτου στην ελεύθερη κατάσταση. Με τη συντριπτική πλειονότητα των περιστατικών να παρουσιάζει κατακόρυφη βελτίωση, η εμμονή σε παλιές αντιλήψεις αποτελεί θανάσιμη πολυτέλεια. Με όλα αυτά, γίνεται όλο και πιο αυτονόητη η ανάγκη για διεθνή συντονισμό και ενιαία αντιμετώπιση του προβλήματος». Μερικές μόλις εβδομάδες μετά το ατύχημα, ο Ιταλός πρωταθλητής εξακολουθεί να έχει κάποια προβλήματα, όπως το να αισθάνεται μεγάλη κούραση όταν επιχειρεί να τρέξει. «Δεν γνωρίζω τι θα μπορούσα να πάθω εάν η φυσαλίδα, ή οτιδήποτε είναι αυτό το πράγμα τέλος πάντων, παρέμενε στον οργανισμό μου για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Ο θάλαμος με έσωσε. Ο εγκέφαλος πρέπει τώρα να ξαναμάθει να κάνει τη δουλειά του. Χρειάζεται χρόνος», υπογραμμίζει ο κ. Καρέρα στο «Ψάρεμα & Φουσκωτό».

Η γνώμη των γιατρών

Αναζητώντας τη θέση των Ελλήνων ειδικών της υπερβαρικής ιατρικής, το «Ψάρεμα & Φουσκωτό» επικοινώνησε με την ιατρική ομάδα του θαλάμου στο ΝΝΑ. Ο διευθυντής του τμήματος υπερβαρικής ιατρικής του Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών, κ. Παύλος Βαβάσης, μας είπε εν πολλοίς τα εξής: «Η ελεύθερη κατάδυση δεν έχει καμία σχέση με την αυτόνομη και τη νόσο των δυτών που παρουσιάζεται στην τελευταία. Ως προς τα αίτια, οι παθοφυσιολογικές μεταβολές είναι ριζικά διαφορετικές στις δύο περιπτώσεις. Πάντα για την αυτόνομη κατάδυση, η διεθνής πρακτική της καταδυτικής ιατρικής αφορά την «αρρώστια των φυσαλίδων αζώτου» (bubble disease). Τα συμπτώματα της νόσου των δυτών έχουν πολλές ομοιότητες με την υποξία και το εγκεφαλικό. Οι αλλαγές στον εγκέφαλο είναι δηλαδή παραπλήσιες και στις τρεις παραπάνω περιπτώσεις. Καλώς ή κακώς, προς το παρόν, δεν υφίσταται επαρκής επιστημονική τεκμηρίωση για τη σχέση ελεύθερης κατάδυσης και νόσου των δυτών, παρότι η υπόνοια για παραγωγή φυσαλίδων στην ελεύθερη κατάδυση φαίνεται να κερδίζει κάποιο έδαφος. Κάπου εκεί επομένως πρέπει να αναζητήσετε το σκεπτικό πίσω από τη διστακτικότητά μας να αναλάβουμε σχετικά περιστατικά. Στην ιατρική λειτουργούμε πάντα με βάση τις ενδείξεις (evidence based medicine).

Σε μία χώρα με υψηλά επίπεδα επιστημονικής ηθικής, όπως η Μ. Βρετανία, εκεί δηλαδή όπου όλα βασίζονται αποκλειστικά στην τεκμηρίωση και όχι στο τι θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωση της κλινικής εικόνας του ασθενούς, εάν βάζαμε στον θάλαμο τους «ελευθεράδες», όπως κάποιοι επιμένουν να κάνουμε χωρίς δεύτερη σκέψη, θα μας κατηγορούσαν πιθανώς για ανήθικη (unethical) συμπεριφορά.

Στην πραγματικότητα, το φαινόμενο είναι εξαιρετικά δύσκολο να ταξινομηθεί οριστικά, αφού, προκειμένου να μελετηθούν τα αποτελέσματα της ύπαρξης φυσαλίδας στους εγκεφαλικούς ιστούς, ο ιατροδικαστής θα πρέπει να είναι ικανός για εξαιρετικά λεπτούς χειρισμούς, ενώ παράλληλα οφείλει να διαθέτει την επάρκεια για να βλέπει βαθύτερα από τις θρομβώσεις που συμβαίνουν σε αυτές τις περιπτώσεις. Σε ό,τι αφορά τώρα τα περιστατικά που σας ενδιαφέρουν, πρέπει να σας πω ότι ο Χέρμπερτ Νιτς νοσηλεύτηκε στον θάλαμο του ΝΝΑ για υποξία, ενώ στην περίπτωση του Νταβίντ Καρέρα διαγνώστηκε εγκεφαλικό από την ιατρική ομάδα του νοσοκομείου Αγιος Παύλος Θεσσαλονίκης».

Αξίζει να σημειωθεί ότι περί τα μέσα Αυγούστου υπήρξαν δημοσιεύματα στον Τύπο για νέα προσπάθεια κατάρριψης του παγκόσμιου ρεκόρ από τον Χέρμπερτ Νιτς στη Σαντορίνη με βάθος μεγαλύτερο των 300 μ. Αμέσως μετά, στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο του Αυστριακού ρέκορντμαν κατέφθασε μήνυμα-πρόταση από τον κ. Γιώργο Σιδηρά, έναν από τους γιατρούς του ΝΝΑ, ο οποίος έλεγε στον κ. Νιτς ότι θα ήταν ιδιαίτερα χαρούμενος, εάν ο αθλητής τον ενέτασσε στην ομάδα της ιατρικής του υποστήριξης.

Τι λένε οι ειδικοί

Ας ρίξουμε όμως μια ιδιαίτερα προσεκτική ματιά στις απόψεις δύο κορυφαίων, σε διεθνές επίπεδο, επιστημόνων της υπερβαρικής ιατρικής. Πρόκειται για τους δόκτορες Νιλ Πόλοκ και Βίλχελμ Βέλσλαου. Ο πρώτος προΐσταται στο κέντρο υπερβαρικής ιατρικής του Αμερικανικού πανεπιστημίου Ντιούκ, ενώ ο δεύτερος είναι και πρόεδρος του Γερμανικού Συνδέσμου Καταδυτικής και Υπερβαρικής Ιατρικής. «Μπορούμε να πούμε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια τάση που διαμορφώνεται αργά. Η απόλυτη απόρριψη της πιθανότητας για νόσο των δυτών στην ελεύθερη κατάδυση φαίνεται να υποχωρεί. Νοσοκομεία και ιατρεία που μέχρι πρότινος δεν υπήρχε περίπτωση να αναλάβουν αυτά τα περιστατικά, αρχίζουν επιτέλους να αναρωτιούνται. Παρότι αυτό δεν σημαίνει ότι η θεραπεία αποσυμπίεσης είναι εγγυημένη, η δυνατότητα φαίνεται ότι κερδίζει έδαφος.

Αυτή τη στιγμή δεν διαθέτουμε επαρκή στοιχεία, αλλά η προσδοκία μου είναι ότι, παρότι τα περισσότερα κέντρα υπερβαρικής ιατρικής θα συνεχίζουν στο άμεσο μέλλον να αποφεύγουν τη θεραπεία αθλητών της ελεύθερης κατάδυσης, ο κανόνας «εάν αμφιβάλλεις, βάλ’ τον στον θάλαμο» αρχίζει να εφαρμόζεται όλο και περισσότερο», εξηγεί στο «Ψάρεμα & Φουσκωτό» ο Αμερικανός καθηγητής. Τη συνέντευξη που παραχώρησε ο Γερμανός συνάδελφός του στο περιοδικό μας, η οποία έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις απόψεις του ΝΝΑ, αξίζει τον κόπο να τη δημοσιεύσουμε αυτούσια:

Ψ&Φ: Κινδυνεύουν κατά τη γνώμη σας οι αθλητές της ελεύθερης κατάδυσης από ατυχήματα αποσυμπίεσης;

Β. Βέλσλαου: Ηδη από το 1965 γνωρίζουμε ότι οι δύτες άπνοιας είναι δυνατόν να ασθενήσουν από τη νόσο των δυτών. Είχε τότε εκδοθεί μια μελέτη που αποδείκνυε ότι η επανειλημμένη ελεύθερη κατάδυση στα 30-50 μ. μέσα σε διάστημα μερικών ωρών οδηγούσε στην εμφάνιση συμπτωμάτων παρόμοιων με αυτά της νόσου των δυτών.

Ψ&Φ: Υπάρχουν κάποιες ειδικές συμβουλές για τη θεραπεία των αθλητών της ελεύθερης κατάδυσης;

Β. Βέλσλαου: Ηδη από το 2002, οι σύνδεσμοι καταδυτικής ιατρικής Γερμανίας, Αυστρίας και Ελβετίας συμπεριλαμβάνουν τους αθλητές άπνοιας σε αυτούς που είναι πιθανό να ασθενήσουν από τη νόσο των δυτών. Εχουν μάλιστα θεσπιστεί ειδικές «κατευθυντήριες γραμμές», οι οποίες στη Γερμανία έχουν γίνει δεκτές ως «Evidence Based Medicine Level 2 Guidelines». Η ιατρική αγωγή θα πρέπει να είναι η ίδια με τις περιπτώσεις των άλλων δυτών.

Ψ&Φ: Τι θα κάνατε εάν ένας δύτης ελεύθερης κατάδυσης που είχε κάνει βαθιά άπνοια εμφανιζόταν στο νοσοκομείο με συμπτώματα όπως η έλλειψη συνείδησης, η ημιπληγία, η παραπληγία κ.λπ.;

Β. Βέλσλαου: Θα μπορούσαν να υπάρξουν διάφορες διαγνώσεις. Λαμβάνοντας όμως υπόψη την ιστορία της σύγχρονης κατάδυσης και το γεγονός ότι στις περισσότερες περιπτώσεις έχουμε να κάνουμε μ’ έναν υγιή, νέο άνθρωπο, νομίζω ότι θα τον έστελνα το συντομότερο δυνατόν στον θάλαμο αποσυμπίεσης και θα παρακολουθούσα στενά την κατάστασή του.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο ένθετο του Εθνους "Ψάρεμα και Φουσκωτό" στις 18/9/2010