SOS για «τροπικοποίηση» της Ανατ. Μεσογείου

Δραματικές είναι οι κλιματικές αλλαγές που έχουν πραγματοποιηθεί στη θάλασσα της Ανατολικής Μεσογείου από το 1990, συγκριτικά με άλλες θαλάσσιες λεκάνες στον πλανήτη, αφού υπήρξε αύξηση της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της θάλασσας 2 βαθμών Κελσίου, αύξηση που είναι τέσσερις φορές μεγαλύτερη από τον παγκόσμιο μέσο όρο, μεταξύ του 1850 και του 2004.

Η αύξηση αυτή έχει επιφέρει δύο σημαντικά αρνητικά φαινόμενα, που βρίσκονται στην αρχή της εξέλιξής τους, με απροσδιόριστες επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα, την «τροπικοποίηση» και τη «μεσημβρινοποίηση» της Ανατολικής Μεσογείου. Ολόκληρο, δε, το θαλάσσιο οικοσύστημα της Μαύρης Θάλασσας απειλήθηκε με πλήρη κατάρρευση αλλά σώθηκε την τελευταία στιγμή, όπως τονίζουν ο διευθυντής του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Βιολογίας και Γενετικής (ΙΘΑΒΙΓ) του ΕΛΚΕΘΕ, Αντώνης Μαγουλάς, και ο ερευνητής Γιώργος Κωτούλας.

Επιφανειακά ύδατα στη θάλασσα θεωρούνται αυτά που φτάνουν μέχρι περίπου 100 μέτρα βάθος, οπότε αντιλαμβάνεται ο καθένας πόσο σημαντικό είναι αυτό το μέγεθος για τα οικοσυστήματα στην περιοχή μας, και ιδιαίτερα για το Βόρειο Αιγαίο, τα νερά του οποίου σε πολλά σημεία δεν ξεπερνούν τα 200 μέτρα.

Μάλιστα, οι εν λόγω ερευνητές αναφέρουν πως για τις ραγδαίες μεταβολές που συντελούνται στην Ανατολική Μεσόγειο, το ΙΘΑΒΙΓ έχει αναπτύξει παγκοσμίως πρωτοπόρα γνώση και τεχνογνωσία. Μπορεί να παρακολουθεί άμεσα και σε πραγματικό χρόνο τις συντελούμενες αλλαγές στους οργανισμούς σε όλο το φάσμα της βιοποικιλότητας, πριν υπάρξουν ολοκληρωμένα αποτελέσματα, μέσω της καινοτόμου έρευνας στη γονιδιωματική προσέγγιση, ειδικά των ψαριών, που έχει δημιουργήσει.

Οι κ. Μαγουλάς και Κωτούλας, μιλώντας για τις ανατροπές που έφερε η επιστήμη της γονιδιωματικής στη βιολογία -και ειδικότερα για τα ψάρια- αναφέρουν: «Η γονιδιωματική του ψαριού είναι ο κλάδος που μελετά το γονιδίωμα του ψαριού στο σύνολό του και προσπαθεί να συνθέσει τις δομές του κληρονομικού υλικού ενός οργανισμού με τις ιδιότητές του και τα χαρακτηριστικά του».

Επανάσταση στη συλλογή δεδομένων

Η προσέγγιση, εξηγούν, έγινε δυνατή το τελευταίο διάστημα επειδή υπήρξε επαναστατική πρόοδος στον τομέα της συλλογής δεδομένων (αποκωδικοποίηση του γενετικού υλικού), αλλά και στη δυνατότητα επεξεργασίας και ανάλυσης των δεδομένων με τη βιοπληροφορική και την υπολογιστική βιολογία.

Καταργείται έτσι ο κατακερματισμός της βιολογίας σε επιμέρους γνώσεις και είναι δυνατή η συνθετική θεώρηση των δεδομένων και των οργανισμών συνολικότερα. Π.χ. μπορούμε να δούμε τη λειτουργία της φύσης σε διάφορους οργανισμούς, καθώς και την ιστορική τους διαδρομή. Ταυτόχρονα, βλέποντας το DNA εκατοντάδων οργανισμών, έχουμε ένα ερμηνευτικό πλαίσιο και καταλαβαίνουμε την πορεία εξέλιξής τους και τους μηχανισμούς των βιολογικών δεδομένων σε μια συνθετική προοπτική.

«Η εξέλιξη, τονίζουν, έγινε πλέον εφαρμοσμένη επιστήμη με δυνατότητες δομικής γνώσης προς επαλήθευση ή διάψευση. Ετσι, μπορούμε μέσω της γονιδιωματικής προσέγγισης να διερευνήσουμε τη γενετική βάση πολλών ασθενειών, όπως ο καρκίνος, πολλές κληρονομικές ασθένειες κ.λπ. Ακόμα για πρώτη φορά παρέχεται η δυνατότητα μελέτης του μικροβιακού πλούτου που μέχρι τώρα ήταν ανέφικτο».

Οι επαναστατικές ανατροπές σε πολλούς τομείς που έφερε ο συγκεκριμένος επιστημονικός κλάδος που είναι πολυεπίπεδος, ήδη εφαρμόζονται στο ΙΘΑΒΙΓ, στην ανίχνευση των δραματικών αλλαγών των οικοσυστημάτων της Ανατολικής Μεσογείου από την ερευνητική ομάδα των κ. Μαγουλά και Κωτούλα, οι οποίοι υποστηρίζουν: «Μας δίνει τα μέσα η εν λόγω επιστήμη να μελετήσουμε σε πραγματικό χρόνο και να διαπιστώσουμε τις αντιδράσεις των οργανισμών σε αλλαγές περιβαλλοντικών παραγόντων, π.χ. μόλυνσης, κλιματικών αλλαγών με αύξηση της θερμοκρασίας κ.λπ. Μπορούμε για πρώτη φορά δηλαδή να καταλάβουμε σε βάθος τη φύση».

Τροπικοποίηση- μεσημβρινοποίηση

Η γονιδιωματική επιστήμη μάς ανοίγει τον δρόμο να καταγράψουμε τη βιοποικιλότητα, να εκτιμήσουμε τη δομή και τη λειτουργία της, αλλά και να παρακολουθήσουμε τις αλλαγές της σε σχέση με τις αιτίες που τις προκαλούν.

Αυτοί οι άξονες είναι ιδιαίτερα σημαντικοί για την Ανατολική Μεσόγειο, η οποία είναι γνωστό πως διαθέτει μεγάλο πλούτο βιοποικιλότητας, ενώ υφίσταται πλέον την εισβολή ξενικών ειδών, πράγμα εξαιρετικά σημαντικό, λόγω των δραματικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, η οποία συντελείται πολύ γρηγορότερα και εντονότερα σε παγκόσμιο επίπεδο συγκριτικά με άλλες θαλάσσιες περιοχές. Π.χ. από το 1990 και μετά, η αύξηση της θερμοκρασίας των επιφανειακών υδάτων της Ανατολικής Μεσογείου είναι πολλαπλάσια, 4 φορές μεγαλύτερη από τις άλλες θάλασσες του πλανήτη μας.

Τα επιφανειακά νερά φτάνουν μέχρι περίπου 100 μέτρα βάθος. Ειδικότερα στην Ανατολική Μεσόγειο συντελούνται κυρίως δύο φαινόμενα ταυτόχρονα.

Το ένα είναι η «τροπικοποίηση», που σημαίνει παρουσία τροπικών θαλάσσιων οργανισμών, που μπαίνουν κυρίως από τη διώρυγα του Σουέζ, όπως είναι η Λεσεψιανή μετανάστευση, και το άλλο είναι η «μεσημβρινοποίηση», που σημαίνει επέκταση της κατανομής των ειδών της νότιας Μεσογείου προς τη Βόρεια Μεσόγειο.

Αυτά τα φαινόμενα δεν έχουν προκαλέσει ακόμα καταστροφικές αλλαγές, αλλά βρισκόμαστε μπροστά στην εξέλιξη ενός φαινομένου με απρόβλεπτες συνέπειες. Π.χ. στη Μαύρη Θάλασσα η εισαγωγή ενός και μόνο ξενικού είδους -του κτενοφόρου Μνημιόψις- από τα νερά έρματος των πλοίων, είχε αποτέλεσμα την πλήρη ανατροπή της οικολογικής ισορροπίας στη θάλασσα αυτή.

Αποδείχθηκε αυτό το φαινόμενο τελικά αναστρέψιμο, αλλά θα μπορούσε και να μην είναι κάτω από ελαφρά διαφορετικές συνθήκες.

Για την αντιμετώπιση των νέων δεδομένων, ένας από τους βασικούς στόχους του ΙΘΑΒΙΓ είναι να προωθήσει τη δημιουργία ενός κέντρου και παρατηρητηρίου της βιοποικιλότητας με τη χρησιμοποίηση σύγχρονων μεθόδων γονιδιωματικής και βιοπληροφορικής μαζί με τις παραδοσιακές μεθόδους.

Ηδη η νομαρχία Ηρακλείου, τονίζει, έχει θέσει ως προτεραιότητα τη δημιουργία μιας τέτοιας ερευνητικής μονάδας, ενώ η περιφέρεια Κρήτης ενίσχυσε οικονομικά την προσπάθεια για την προμήθεια του πρώτου στην Ελλάδα αναλυτή νέας γενιάς και πλέον προωθείται μέσω της υπάρχουσας επιστημονικής υποδομής η συνεργασία σε εθνικό επίπεδο των Ελλήνων βιολόγων και άλλων επιστημόνων σε θέματα γονιδιωματικής και βιοποικιλότητας.

Πηγή: enet.gr